Waarom heet Nuenen met carnaval Dwersklippelgat?
Vraag op een zaterdagavond aan de toog in Nuenen waarom we tijdens carnaval 'Dwersklippels' heten, en je krijgt geheid twee verschillende antwoorden. De één begint over wevers en schietspoelen, de ander over een koppige koster die ruzie kreeg met zijn eigen kerkdeur. Maar hoe zit dat nou echt? We doken in de dorpsarchieven en heemkundige bronnen om het complete verhaal op tafel te leggen.
Even vooraf: het verhaal aan de toog
Plat gezegd: een dwarsligger. Dwers betekent eigenwijs en tegendraads; een klippel is Brabants dialect voor een knuppel of zware houten balk.
Uit een aloude streekvertelling: een koster die een balk dwars door de kerkdeur wilde wringen tot hij zag hoe een slimme kraai wél feilloos met een strootje in de lengte door het toren-galmgat vloog.
Sinds januari 1980 staat de man met de dwarsbalk op een zwerfkei in Het Park. Geschonken door de eerste 22 Oud-Prinsen van C.V. De Dwersklippels bij hun 22-jarig jubileum.
Op de Nuenense gemeentevlag zit geel boven blauw. Maar met carnaval hangt blauw boven geel: want tijdens het feest der zotten staat alles op zijn kop.
De koster die de kerk niet in kwam
In Brabant hielden buurdorpen er vroeger van om elkaar flink te stangen met bijnamen. De mensen uit Helmond werden Keijebijters genoemd, in Oirschot liepen Kompelgonders rond en in Geldrop woonden de Lapzwansen. En Nuenen? Die stonden in de hele Meierij bekend als Dwersklippels.
Die bijnaam danken we aan een bekend dorpsverhaal dat hier al generaties lang rondgaat:
Zoals het hier al generaties wordt verteldHet speelt zich af bij de oude dorpskerk van Nuenen. De dorpskoster moest een flinke houten balk naar binnen sjouwen. Ieder normaal mens zou zo'n ding natuurlijk met de punt naar voren dragen, maar deze koster deed het op zijn eigen manier: hij hield de balk overdwars vast en liep zo recht op de kerkdeur af.
Klak. Balk tegen de linkerpost, balk tegen de rechterpost. Geen millimeter speling.
De koster deed een paar stappen terug, keek vreemd op en probeerde het nog een keer met een flinke aanloop. Weer dezelfde klap. Hij begon direct te schelden op de metselaars: wie had er nou zo’n belachelijk smalle kerkdeur gebouwd?
Terwijl hij stond uit te hijgen en zich afvroeg hoe hij die balk ooit binnen ging krijgen, zag hij boven zich een zwarte kraai vliegen. De vogel had een strootje in zijn bek, hield het netjes recht naar voren en vloog zo zónder haperen door het smalle galmgat van de toren naar binnen.
Toen viel het kwartje natuurlijk direct. Zelfs een vogel begreep wat de koster over het hoofd zag: lange spullen draag je in de lengte, niet dwars!
De omliggende dorpen vonden het prachtig. ‘Kijk ze daar lopen, die dwersklippels!’ werd al snel de vaste grap als een Nuenenaar weer eens met zijn kop tegen de muur liep.
Wat betekent 'Dwersklippel' nou precies?
Als je het woord taalkundig uit elkaar trekt, zie je precies waarom het zo'n heerlijke Brabantse uitdrukking is:
In het Meierijs dialect betekent dwers niet alleen fysiek overdwars, maar vooral: tegendraads, autonoom en niet bereid om zomaar met alle winden mee te waaien. Mensen die hun eigen plan trekken.
Een klippel is in Brabant een stuk gereedschap of hout: een knuppel, de klepel van een kerkklok of het dwarshout op een kar of ploeg. Een dwersklippel is dus letterlijk een dwarsknuppel — ofwel: een rasechte dwarsligger.
Even over die wevers: fabel of feit?
Als je in Nuenen over geschiedenis praat, duurt het nooit lang voor iemand Vincent van Gogh erbij haalt. Vincent woonde hier immers van 1883 tot 1885 en schilderde zijn beroemde Nuenense wevers en De Aardappeleters.
Daardoor hoor je aan menige bar het verhaal dat de 'klippel' eigenlijk de schietspoel of het dwarshout van het weefgetouw zou zijn. Klinkt prachtig natuurlijk, maar hoe zit dat historisch?
De populaire theorie: het weversdorp
Omdat Nuenen vol wevers zat, dachten latere generaties dat de naam daar wel vandaan móest komen. Het woord 'klippel' werd dialectisch immers voor allerlei houten pennen en staken gebruikt.
Wat de heemkundearchieven vertellen
Erfgoedvereniging De Drijehornick laat er geen twijfel over bestaan: de bijnaam van de Nuenenaar stamt onomstotelijk af van de spotvertelling over de koster bij de kerkdeur. Het weversverhaal is een sympathieke latere volksetymologie, maar de échte geuzennaam dankt zijn ontstaan aan de spotternij van de omliggende dorpen.
Kijk eens bij Het Park: het beeldje van 1980
Mocht je denken dat dit alleen maar een gezellig kroegverhaal is: het staat letterlijk in brons en staal gegoten midden in het dorp. Wie door Het Park in Nuenen wandelt (vlakbij het oude gemeentehuis en het standbeeld van Vincent van Gogh), komt oog in oog te staan met een markant monumentje.
Op een forse natuurstenen zwerfkei staat het gestileerde stalen mannetje. In zijn handen houdt hij stoïcijns een zware balk horizontaal voor zich uit, klaar om tegen de denkbeeldige deuropening te stoten. Een prachtig staaltje Brabantse zelfspot.
Geschonken door 22 Oud-Prinsen:
In januari 1980 vierde carnavalsvereniging C.V. De Dwersklippels haar 2x11-jarig jubileum (22 jaar carnaval in Nuenen). De eerste 22 Oud-Prinsen (van Prins Wim I in 1958 tot Prins WéBéJé in 1979) legden geld bij elkaar en schonken dit kunstwerk gezamenlijk aan het dorp.
Op de bronzen plaquette aan de voorzijde van de kei staan alle namen van de Oud-Prinsen vereeuwigd.
1958: toen de scheldnaam een geuzennaam werd
Tot ver in de jaren vijftig werd carnaval in Nuenen vooral kleinschalig gevierd: een paar borrels in de huiskamer en wat muziek in de herberg. Maar in 1958 vonden een paar Nuenenaren het tijd voor het echte werk. Ze richtten de officiële carnavalsvereniging op.
In plaats van een deftige of brave naam te kiezen, omarmden ze de oude dorpsscheldnaam met opgeheven hoofd: C.V. De Dwersklippels was geboren. En Nuenen werd tijdens de carnavalsdagen omgedoopt tot het Dwersklippelgat.
In datzelfde najaar van 1958 werd Prins Wim I (Wim van Stekelenborg) uitgeroepen tot de allereerste carnavalsheerser van Nuenen.
Het sfeervolle, monumentale oude klooster in het dorpshart fungeert traditioneel als residentie voor zittingen, recepties en seniorenmiddagen.
Voor het dak eraf gaat: de grote tent op het centrale dorpsplein waar tieneravonden, dweilorkesten en de prijsuitreiking van de optocht losbarsten.
Waarom de vlag letterlijk op zijn kop hangt
Let tijdens de optocht maar eens goed op de vlaggen en sjaals in het dorp. Wie het officiële gemeentewapen van Nuenen kent, weet dat geel boven blauw hoort. Maar bij De Dwersklippels zit het precies andersom: het blauw zit boven het geel.
Dat is geen slordig foutje van de vlaggenfabrikant. Het is de ultieme uiting van de carnavalsgedachte: tijdens carnaval staat de hele wereld immers op zijn kop. De burgemeester levert de sleutels in, het gezag stapt opzij en de narren bepalen de regels.
Voor de dorstige keel na uren hossen en dweilen.
Goudgeel gerstenat, de glazen vol en Brabantse gezelligheid.
De warmte van de Brabantse vlag, de kapellen en het feestvuur.
Drie kerkdorpen: Nuenen, Gerwen en Nederwetten
Buitenstaanders denken vaak dat heel de gemeente tijdens carnaval Dwersklippelgat heet. Wie dat in Gerwen of Nederwetten roept, krijgt direct een vriendelijke doch duidelijke correctie. Binnen onze gemeente vieren we het feest namelijk in drie afzonderlijke rijken:
C.V. De Dwersklippels (sinds 1958). Residentie: Ons Klooster & De ResiTENTie op het Van Goghplein.
C.V. De Narre-Kappen (sinds 1963). Residentie: D'n Heuvel in de dorpskern van Gerwen.
C.V. De Wetters (sinds 1974). Residentie: De Koppel / 't Pompstation in Nederwetten.
De heersers & het befaamde 'Witvoetje'
Ieder najaar, rond eind november tijdens het Dwersdebuut, wordt het grote geheim onthuld: wie mag er dat seizoen regeren over Nuenen?
Het 'Witvoetje' van de Oud-Prinsen
De Oud-Prinsen van C.V. De Dwersklippels kijken niet alleen achterom; ze zetten zich volop in voor het dorp. Eén van hun mooiste tradities is de jaarlijkse uitreiking van het ‘Witvoetje’.
Die onderscheiding gaat niet naar iemand die braaf binnen de lijntjes kleurt, maar juist naar een dorpsgenoot die op een sympathieke, positief-tegendraadse manier tegen alle weerstand en bureaucratie in is doorgegaan — en zodoende iets geweldigs voor de Nuenense gemeenschap heeft neergezet. Want wie in Nuenen iets wil bereiken, moet soms nou eenmaal een tikkeltje dwers zijn.
Veelgestelde vragen aan de toog
Kort en bondig antwoord op de vragen die nieuwkomers en dorpsgenoten vaak stellen.
Waarom heet Nuenen tijdens carnaval Dwersklippelgat?
Omdat Nuenenaren van oudsher plagend 'Dwersklippels' worden genoemd: eigenzinnige dwarsliggers die niet zomaar buigen voor gezag. Toen carnavalsvereniging C.V. De Dwersklippels in 1958 werd opgericht, werd deze spotnaam als geuzennaam omarmd en heet het dorp met carnaval Dwersklippelgat.
Wat is die legende van de koster en de kerktoren precies?
Een Nuenense koster probeerde een zware houten balk dwars door de smalle kerkdeur naar binnen te sjouwen. Hij liep telkens muurvast tegen de deurposten, totdat hij zag hoe een kraai met een strootje netjes in de lengterichting door het toren-galmgat vloog. Pas toen besefte hij dat je lange voorwerpen met de punt naar voren moet meenemen.
Waar staat dat standbeeld van De Dwersklippel?
Midden in Het Park in het dorpshart van Nuenen. Het bronzen beeldje stelt een man voor die een balk overdwars draagt en staat op een grote zwerfkei. Het werd in januari 1980 geschonken door 22 Oud-Prinsen bij het 2x11-jarig bestaan van de vereniging.
Wat betekenen de kleuren Blauw, Geel en Rood?
Blauw staat voor water (en dorst lessen), Geel voor het bier en Rood voor het Brabantse bloed. Op de officiële dorpsvlag staat geel boven blauw, maar met carnaval hangt blauw boven geel: want de wereld staat op zijn kop!
Hoe heten Gerwen en Nederwetten tijdens carnaval?
Gerwen heet Narregat (C.V. De Narre-Kappen, 1963) en Nederwetten heet Wetterland (C.V. De Wetters, 1974). Op carnavalsvrijdag verenigen de drie dorpen zich op het gemeentehuis voor de gezamenlijke sleuteloverdracht.
Dit artikel is met liefde voor het dorp samengesteld en gecontroleerd aan de hand van historische documentatie van:
- Heemkundekring De Drijehornick (Nuenen, Gerwen en Nederwetten) — Werkgroep Immaterieel Erfgoed & Bijnamen.
- Gemeente Nuenen c.a. — Register van Openbare Kunstwerken (Monument 'De Dwersklippel' in Het Park).
- C.V. De Dwersklippels — Archieven van de Oud-Prinsen en verenigingskroniek (1958 t/m heden).
- René & Peter van der Krogt — Mens & Dier in Steen & Brons.
Zelf dweilen door Dwersklippelgat?
Nu je weet waar die koppigheid vandaan komt, ben je klaar voor het feest. Check het complete feestprogramma, stippel je route uit of bekijk het parcours van De Grote Optocht.